بیروبۆچوونی جیاواز لەبارەی مافی گەلان لە دەستنیشانكردنی چارەنووسی خۆیان نەك تەنیا لەلایەن بۆرژوا یان شۆڤینستی نەتەوەی باڵادەست بەدی دەكرێ، بەڵكو هەڵوێستی جودا و ناكۆك لەبارەی ئەم بابەتە لە نێو خودی بەرەی چەپی نەتەوەی باڵادەست بەدی دەكرێت.

بە شێوەیەكی مێژوویی لە نێو بزووتنەوەی سۆشیال دیموكرات لە سەردەمی لینین و پێشتریش لەبارەی مافی بڕیاردانی چارەنووس و هەڵوێست وەرگرتن لەو بزووتنەوە نەتەوەییانەی داوای مافی چارەنووس و جیابوونەوەیان كردووە هەڵوێستی جۆراجۆر و هەندی جاریش، ناكۆك بەدی دەكرێن.

 ماركس، لەدوای ئەویش لینین دوو نموونەی سەركەوتوون لە مامەڵەكردن و هەڵوێست وەرگرتن لە مەسەلەی نەتەوایەتی. هەڵبەتە ناتوانین بڵێین كە ئەو دوو بیرمەندە تیۆرێكی كۆتاییئامێزیان لەبارەی مەسەلەی نەتەوایەتی پێشكەش كردووە كە ئەمەش بە پێی خودی میتۆدی ئەو دوو كەسە ناكرێ تیۆرێكی گشتگیر و داخراو سەرانسەری لەبارەی مەسەلەی نەتەوایەتی دابڕێژرێت، هەرچەندە ئەزموونی ئەو دوو شۆڕشگیرە بنەمایەكی گەڵاڵە كرد كە پشت بە پرنسیپی ئازادی گەلان لە دەستنیشانكردنی چارەنووسی خۆیان لە بواری ڕەوابوونی مافدا ببەسترێت، و لە بواری پشتگیریكردنی بزووتنەوە نەتەوەییەكانیش هەڵوێستیان لەسەر بنەمای پشتگیری ڕەخنەگرانەی بزووتنەوە نەتەوەییەكان بوو. هەر بۆیە لینین لە سەرەتای كتێبی مافی نەتەوەكان لە دەستنیشانكردنی چارەنووسی خۆیان ئاماژە بە كۆمەڵێك خاڵی میتۆدی دەكات لەوانە: مانای ئازادی نەتەوەكان لە دەستنیشانكردنی چارەنووسیان، دانانی ئەم مەسەلەیە لە چوارچێوەی هەلومەرجی مێژوویی خۆیدا، وەزعی ئێستا و تایبەتمەندی بەرجەستەكراوی مەسەلەی نەتەوایەتی، گیانی پراكتیكی لە چارەسەركردنی مەسەلەی نەتەوایەتی، هەڵوێستی بۆرژوا و لیبرال و هەڵپەرستەكان لەم مەسەلەیە.

پێشتریش ماركس لە هەڵوێست وەرگرتن لەبارەی مەسەلەی ئێرلەندا، ئەم بابەتەی بەستەوە بە پەرەسەندنەكانی ململانێیەكان و گۆڕانكارییە كردارییەكانی نێو كۆمەڵگا.

 لە ساڵی 1848 كاتێ ئێرلەندا كۆلۆنیالێكی بەریتانیا بوو، ماركس پێی وابوو كە مەسەلەی سەربەخۆیی ئێرلەندا دەبێ لەپەراوێزی ململانێی چینایەتی لە ئینگیلیستانەوە، تەماشا بكرێت. هەربۆیە سەرزەنشت و لۆمەی نەتەوەپەروەرە ئێرلەندییەكانی دەكرد كە نەیانتوانی تێكۆشانی خۆیان بە بزووتنەوەی چارتی (بزاڤی كرێكارانی شۆڕشگێر لە ئینگیلستان) گرێبدەن.

بەڵام كاتێك بزووتنەوەی چارتی پاشەكشەی كرد و توانرا چینی كرێكارانی ئینگلیز دژ بە ئێرلەندییەكان تەیار بكرێت، ماركس بۆی دەركەوت كە كۆسپی گەورە لەبەردەم ئازادبوونی كرێكارانی ئینگلیز ئەوەیە ئەوانیش لە هەمان بەرەی چینی دەسەڵاتدارن لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربەخۆیی ئێرلەندا. ماركس لە هەڵوێستێكی نوێدا جەختی كردەوە كە پێویستە مەسەلەی ئێرلەندی بایەخی پێبدرێت و بابەتێكی پێشەنگ و پێشەكی كاری شۆڕشگێری بێت و ئەم بایەخدانەش بە سەرەتایەكی دانا بۆ چارەكردنی نەزۆكی و پاشەكشەكردنی چینی كرێكاری ئینگلستان. لە ئاكامی ئەم هەڵوێستە نوێیە، ماركس دروشمە بەناوبانگەكەی دەنووسێت: هەر نەتەوەیەك نەتەوەیكی دیكە داپلۆسێ (بچەوسێنێتەوە)، كۆتوبەند بۆ خۆی دروست دەكات. لە نووسینەكانی دیكەیدا لەبارەی مەسەلەی ئێرلەندا دیسانەوە ماركس ئاماژە دەكات كە "كارەساتێكی گەورەیە ئەگەر گەلێك گەلێكی دیكە بچەوسێنێتەوە".

لە نامەیەكدا كە ماركس لە ساڵی 1870 نوسیوێتی دەڵی: سیاسەتی ئینگلیز لەبارەی ئێرلەندا بە شێوەیەكی سەرەكی پشت بە پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی سەرمایەدارە پیشەسازەكان و خاوەن موڵكەكانی ئینگلیز دەبەستێت. چینە ئۆروستۆكراتییەكان و بۆرژوای ئینگلیز دەیانەوی تەواوی خاكی ئێرلەندا ببێتە پاوانێك بۆ ئامادەكردنی گۆشت و خوری بەنرخێكی هەرزان بۆ بازاڕی ئینگلیستان. بۆ ئەم مەبەستەش كاریان دەكرد دانیشتووانی ئێرلەندا كەم بێتەوە و كرێی كرێكار نزم بێتەوە و هانی ڕاگواستنی كرێكارانیان لەو وڵاتە دەدا. لەم ڕوانگەیەوە ماركس پێی وابوو سەربەخۆیی ئێرلەندا شۆڕشی كۆمەڵایەتی لە ئینگلستان خێراتر دەكات.

لە مێژوودا بەشێك لە بزووتنەوە كرێكاری و چەپەكان بە هاوسەنگییەكی شۆڕشگێرانە نەیانڕوانیوە نێوان هاوكێشەی پەیوەندی مافی چارەنووسی گەلان و تێكۆشانی بزووتنەوە نیشتمانییەكان لەپێناو سەربەخۆیی، لەگەڵ بابەتی تێكۆشانی چینی كرێكار و زەحمەتكێش لە پێناو سۆسیالستیدا. هەندێ جاریش بەگەشبینییەكی ئەوتۆ تەماشای نزیكبوونەوەی سەركەوتنی سۆسیالتییان كردووە وەك بڵێی لە ئێوارە وەختەی ئەو پرۆسەیەدان و تێكۆشان ئاراستەی یەكگرتنی كرێكارانی گەلانی جیاواز لەسەرو تێكۆشانە بۆ ڕزگاری نەتەوەیی و دامەزراندنی دەوڵەتی نیشتمانی، ئەمەش لەسەر بنەمای سەروەری نێونەتەوەیی بێ ئەوەی ڕەچاوی ئەو میتۆدانە بكرێ كە لینین لە كتێبە بەناوبانگەكەی مافی گەلان لە دەستنیشانكردنی چارەنووسی خۆیان، ئاماژەی پێكردووە. هەڵبەتە بێ تیكۆشان لە پێناو ئازادی مافی چارەنووس بێ هودەیە بیر لە پەروەردەكردنی چینی كرێكاری نەتەوەی باڵادەست بەگیانی نێونەتەوەیی ڕاستەقینە. 

 

دكتۆر كاوە مەحمود
سكرتێری كۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی كوردستان